Âvâzeyi bu ‘âleme Dâvûd gibi sal

İnsandan geriye hoş bir ses kalacağını söyleyen ünlü beyti; güzelliğin hükümdarlığı, sevgilinin eşiği ve aşk esareti çevresinde kuran beş beyitlik tam gazel.

1. 1

   Zülf-i siyâhı sâye-i perr-i hümâ imiş

   İklîm-i hüsne anuñ içün pâdişâ imiş

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgilinin siyah saçı Hümâ kuşunun kanat gölgesiymiş.

   2Bu yüzden güzellik ülkesinin hükümdarı olmuş.

   Beyit yorumu +

   Hümâ’nın gölgesi kimin üzerine düşerse onun hükümdar olacağına inanılır. Sevgilinin saçı bu kutlu gölgeye dönüşünce güzelliği yalnız görünüş değil saltanat hakkı kazanır; siyah saç, aydınlık bir ikbal kaynağı olur.

2. 2

   Bir secde ile kıldı ruh-ı âfıtâbı zer

   Hâk-i cenâb-ı dûst ‘aceb kîmyâ imiş

   Günümüz Türkçesi +

   1Güneş yüzünü bir kez yere koyunca altına dönüştü.

   2Demek sevgilinin eşiğinin toprağı ne şaşırtıcı bir iksirmiş.

   Beyit yorumu +

   Güneşin sarı rengi, sevgilinin kapısında yaptığı secdenin sonucu olarak yeniden açıklanır. Eşik toprağı değersiz maddeyi altına çeviren simya taşıdır; fakat dönüşen şey zaten gökteki en parlak varlıktır. Böylece sevgilinin üstünlüğü kozmik ölçüye çıkar.

3. 3

   Âvâzeyi bu ‘âleme Dâvûd gibi sal

   Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş

   Günümüz Türkçesi +

   1Sesini bu dünyaya Davud gibi güçlü ve güzel biçimde duyur.

   2Çünkü bu gök kubbenin altında kalıcı olan yalnız hoş bir sedadır.

   Beyit yorumu +

   Hz. Davud’un güzel sesine yapılan gönderme, şiiri bir ün ve eser bırakma çağrısına dönüştürür. ‘Bâkî’ hem kalıcı olanı hem şairin adını söyler: Beden ve makam geçerken iyi söz, söyleyenin adını ses olarak yaşatır.

4. 4

   Görmez cihânı gözlerümüz yâri görmese

   Mir’ât-ı hüsni var ise ‘âlem-nümâ imiş

   Günümüz Türkçesi +

   1Gözlerimiz sevgiliyi görmese dünyayı da göremez.

   2Eğer güzelliği gösteren bir ayna varsa, bütün âlemi gösteren ayna odur.

   Beyit yorumu +

   Sevgili görmenin nesnesi olmaktan çıkar, görmenin şartına dönüşür. ‘Âlem-nümâ’ her şeyi gösterdiğine inanılan aynayı çağırırken gözün dünyayı sevgilinin güzelliği içinden anlamlandırdığını söyler.

5. 5

   Zülfüñ esîri Bâkî-i bî-çâre dûstum

   Bir mübtelâ-yı bend-i kemend-i belâ imiş

   Günümüz Türkçesi +

   1Dostum, çaresiz Bâkî senin saçının esiridir.

   2Meğer bela kemendinin bağına tutulmuş bir düşkünmüş.

   Beyit yorumu +

   İlk beyitte hükümdarlık veren saç, son beyitte kement olup şairi bağlar. Böylece gazelin saltanat imgesi kişisel esarete kapanır; kalıcı ses bırakmayı öğütleyen güçlü şair, aşk karşısında kendi çaresizliğini de saklamaz.