Hoş geldi bana mey-gedenüñ âb u hevâsı

Meyhanenin havasından kuru öğretiye, sevgilinin hançerinden şairlik iddiasına uzanan; konuşma dilinin nüktelerini yüksek şiirle buluşturan yedi beyitlik gazel.

1. 1

   Hoş geldi bana mey-gedenüñ âb u hevâsı

   Va’llâhi güzel yirde yapılmış yıkılası

   Günümüz Türkçesi +

   1Meyhanenin suyu ve havası bana pek hoş geldi.

   2Vallahi şu yıkılası yer ne güzel bir yerde yapılmış.

   Beyit yorumu +

   ‘Yıkılası’ görünüşte beddua, konuşma dilinde ise sevgi dolu bir hayranlık ünlemidir. Bâkî meyhaneyi överken resmî kaside dilini değil İstanbul sokağının sıcak ve muzip sesini gazelin matlaına taşır.

2. 2

   Men’ eyler imiş mes’ele-i ‘aşkı müderris

   Ey hvâce anuñ var ise yaklaşdı kazâsı

   Günümüz Türkçesi +

   1Müderris aşk meselesini yasaklıyormuş.

   2Ey hoca, kaderinde varsa onun kazası yaklaştı demektir.

   Beyit yorumu +

   Aşkı ders konusu gibi yasaklayan müderris, hayatın bizzat kendisi tarafından sınanacaktır. ‘Kazâ’ hem kaderin gerçekleşmesi hem başa gelecek olaydır; kuru bilginin karşısına tecrübenin kaçınılmazlığını çıkaran keskin bir şaka yapılır.

3. 3

   Gitmez o mehüñ râ gibi hançer kemerinden

   Üftâdelerin öldürür âh işte burası

   Günümüz Türkçesi +

   1O ay yüzlünün râ harfine benzeyen hançeri kemerinden hiç ayrılmaz.

   2Düşkün âşıkları öldüren de işte tam burasıdır.

   Beyit yorumu +

   Kavisli ‘râ’ harfi sevgilinin kemerindeki hançere dönüşür. İkinci dizedeki ‘burası’ sözü hem öldürücü noktayı işaret eder hem ilk dizenin harf oyununu gündelik bir nida ile tamamlar; yazı, eşya ve konuşma aynı sahnede buluşur.

4. 4

   Zîbâ yaraşur hil’at-i nâz o boyı serve

   İki kolumı kılsam aña bil tolaması

   Günümüz Türkçesi +

   1Naz elbisesi o servi boylu güzele çok yakışıyor.

   2Keşke iki kolumu onun beline dolanan bir kuşak yapabilsem.

   Beyit yorumu +

   Sevgili servi kadar uzun ve erişilmezken âşığın arzusu şaşırtıcı derecede bedenseldir: Kollarını bir giysi parçasına çevirip mesafeyi kapatmak ister. Hayal, klasik ‘servi boy’ mazmununa dokunma isteğinin sıcaklığını ekler.

5. 5

   Dikkatler ile seyr iderüz yâri ser-â-pâ

   Görmez mi idük biz de eger olsa vefâsı

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgiliyi baştan ayağa büyük bir dikkatle inceleriz.

   2Vefası olsaydı onu da görmez miydik?

   Beyit yorumu +

   Âşık sevgilinin bedeninde hiçbir ayrıntıyı kaçırmadığını iddia eder; bu yüzden vefanın görünmemesi onun hiç bulunmadığının kanıtıdır. Beyit, duygusal şikâyeti neredeyse mantıksal bir çıkarım gibi sunan zarif bir alay taşır.

6. 6

   Dünyâ deger ol mâh-likâ dil-ber-i garrâ

   Yûsufda dahı yokdur anuñ hüsn ü bahâsı

   Günümüz Türkçesi +

   1O ay yüzlü, parlak sevgili bütün dünyaya değer.

   2Onun güzelliği ve değeri Yusuf’ta bile yoktur.

   Beyit yorumu +

   Güzelliğin geleneksel zirvesi Yusuf’tur; Bâkî sevgiliyi onun da üzerine çıkararak ölçüyü bilinçli biçimde aşar. ‘Bahâ’ hem güzellik hem fiyat/değer çağrışımıyla ‘dünyaya değer’ sözünü tamamlar.

7. 7

   Meddâh olalı çeşm-i gazâlânına Bâkî

   Ögrendi gazel tarzını Rûmun şu’arâsı

   Günümüz Türkçesi +

   1Bâkî senin ceylan gözlerini övmeye başladığından beri

   2Anadolu şairleri gazel söylemenin yolunu öğrendi.

   Beyit yorumu +

   Şair son beyitte yalnız sevgiliyi değil kendi şiir kudretini de över. Ceylan anlamındaki ‘gazâl’ ile şiir biçimi ‘gazel’ arasındaki ses yakınlığı, onun gözleri övmekle bütün Rûm şairlerine üslup öğrettiği iddiasını neşeli bir fahriyeye dönüştürür.