Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan

Sonbaharı yalnız bir tabiat manzarası olarak değil, itibardan düşme, dünyadan soyunma ve zamandan şikâyet etme hâli olarak okuyan beş beyitlik hazan gazeli.

1. 1

   Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan

   Düşdi çemende berg-i dıraht itibârdan

   Günümüz Türkçesi +

   1Bahar mevsiminden ne ad ne de bir iz kaldı.

   2Ağaç yaprağı bahçede yere düşüp itibarını kaybetti.

   Beyit yorumu +

   ‘Düşmek’ hem daldan yere inmeyi hem toplum içindeki değerini yitirmeyi anlatır. Bâkî sonbaharı renk değişiminden önce bir statü kaybı olarak görür; yüksekteyken saygı gören yaprak, yere değdiği anda sıradanlaşır.

2. 2

   Eşcâr-ı bâg hırka-i tecrîde girdiler

   Bâd-ı hazân çemende el aldı çenârdan

   Günümüz Türkçesi +

   1Bahçenin ağaçları dünyadan soyunma hırkasını giydi.

   2Sonbahar rüzgârı bahçede çınarın elini, yani yapraklarını aldı.

   Beyit yorumu +

   Yapraksız ağaçlar, dünya bağlarından sıyrılmış dervişler gibi ‘tecrit hırkası’ giyer. Çınar yaprağının ele benzeyen biçimi de ‘el almak’ deyimini canlandırır: Rüzgâr hem yaprağı koparır hem sanki çınarı bir tarikata kabul eder.

3. 3

   Her yañadan ayagına altun akup gelür

   Eşcâr-ı bâg himmet umar cüy-bârdan

   Günümüz Türkçesi +

   1Her yandan ağacın ayağına altın gibi sarı yapraklar akıp geliyor.

   2Yine de bahçenin ağaçları dereden yardım bekliyor.

   Beyit yorumu +

   Ağacın ayağına servet gibi altın yapraklar yığılırken o hâlâ sudan himmet bekler. Görüntü zengin, canlı ise yoksuldur; beyit sahip olmakla beslenmek arasındaki farkı sonbahar manzarasına gizler.

4. 4

   Sahn-ı çemende turma salınsun sabâ ile

   Âzâdedür nihâl bu gün berg ü bârdan

   Günümüz Türkçesi +

   1Fidan bahçenin ortasında durmasın, sabah rüzgârıyla salınsın.

   2Çünkü bugün yapraktan ve meyveden kurtulup özgürleşmiştir.

   Beyit yorumu +

   Yaprak ve meyve normalde ağacın zenginliğidir; burada yük sayılarak tersine çevrilir. Kaybın ardından gelen hafiflik, ‘âzâde’ fidanı rüzgârla dans ettirir ve hazan şiirine beklenmedik bir özgürlük anı açar.

5. 5

   Bâkî çemende hayli perişan imiş varak

   Beñzer ki bir şikâyeti var rüzgârdan

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey Bâkî, bahçede yapraklar epey dağılmış ve perişan görünüyor.

   2Anlaşılan onların da zamandan ve rüzgârdan bir şikâyeti var.

   Beyit yorumu +

   ‘Rüzgâr’ hem esen hava hem zaman ve talih anlamına gelir. Dağılan yaprakların şikâyeti böylece yalnız hava olayına değil insanı yerinden eden devrana yönelir; şair kendi huzursuzluğunu tabiata söyletir.